اسرائیل در حال حذف خودش از نقشه تجارت منطقه است
Israel Hayom
مسیرهای رقیب
رقابت بر سر توسعه مسیرهای تجاری آینده منطقه اکنون بیش از هر زمان دیگری بهصورت بازی حاصلجمع صفر تصویر میشود؛ فضایی که در آن هر خطآهن تازه، هر کریدور انرژی و هر بندر، نشانهای از حذف یک بازیگر دیگر تلقی میشود. در همین چارچوب، میری رگو، وزیر حملونقل اسرائیل، اخیراً در نامهای هشدارآمیز به بنیامین نتانیاهو اعلام کرد که مسیرهای انرژی و تجارت منطقهای با هدف اعلامشده دور زدن اسرائیل در حال پیشرویاند. این هشدار از جمله در واکنش به امضای یادداشت تفاهمی در ماه ژوئن میان ترکیه و عربستان سعودی صادر شد؛ توافقی برای ساخت خطآهنی که دو کشور را از مسیر اردن و سوریه به هم متصل میکند.
این خط، در عمل احیای راهآهن حجاز است؛ مسیری که در سالهای پایانی امپراتوری عثمانی ساخته شد. پیشبرد چنین طرحی از نگاه اسرائیل میتواند به چشمانداز کریدور اقتصادی هند، خاورمیانه و اروپا، موسوم به آیمک، آسیب بزند؛ طرحی که در سپتامبر ۲۰۲۳ رونمایی شد و برای اسرائیل نقشی مرکزی بهعنوان مسیر ترانزیتی در نظر گرفته بود.
فرصت پنهان
ظاهر ماجرا این است که احیای راهآهن تاریخی برای عبور از کنار اسرائیل طراحی شده، اما بررسی برخی نقشههای منتشرشده در زمان امضای تفاهم، از جمله نقشهای که خبرگزاری رسمی ترکیه منتشر کرد، نشان میدهد اتصال تاریخی به بندر حیفا همچنان در این نقشهها دیده میشود. همین نکته، احیای مسیر قدیمی را نه الزاماً تهدیدی قطعی، بلکه فرصتی بالقوه برای اسرائیل میسازد. حلقه مفقوده اصلی امروز برای تحقق چشمانداز آیمک، و بهطور خاص راهآهن منطقهای، اردن است.
اگر ترکیه و عربستان بتوانند ساخت زیرساخت ریلی در خاک اردن را پیش ببرند، این زیرساخت در آینده میتواند به سود اسرائیل عمل کند. در صورت شکلگیری دولتی که احیای همکاریهای غیرنظامی با کشورهای منطقه را هدف قرار دهد، وجود زیرساخت اردنی میتواند امکان اتصال ریلی و دسترسی به دریا از مسیر اسرائیل را فراهم کند. برای رسیدن به این هدف، اسرائیل نیز باید اتصال ریلی از ایستگاه بیتشئان تا گذرگاه مرزی رود اردن را که حدود دوازده کیلومتر فاصله دارد، تکمیل کند.
حذف خودخواسته
چشمانداز آیمک پس از جنگی که در ۷ اکتبر آغاز شد، نتوانست شتاب لازم را به دست آورد. اسرائیل امروز شریکی پیچیده و مسئلهساز دیده میشود؛ هم بهدلیل آسیب به جایگاه بینالمللیاش و هم بهسبب مطالبات سختگیرانه امنیتی. با این حال، رقبای منطقهای اسرائیل نیز از مشکلات اقتصادی، زیرساختی، امنیتی و ضعف حکمرانی رنج میبرند. نمونه روشن آن «جاده توسعه» عراق است که ترکیه از بندر فاو در جنوب عراق تا خاک خود و سپس اروپا دنبال میکند.
این طرح، علاوه بر بیثباتی مزمن عراق، بهدلیل وابستگی به خروجی خلیج فارس و آسیبپذیری در برابر تهدیدهای امنیتی تنگه هرمز، و نیز روابط پرتنش بغداد و کویت، راهحلی مطلق و پایدار نیست. بنابراین، تعدد مسیرهای حملونقل در منطقه نه تجمل است و نه اتلاف، بلکه ضرورتی راهبردی است. مشکل اسرائیل فقط رقابت دیگران نیست؛ سیاست خود آن نیز نقش دارد. لغو خطآهن عفوله ـ جنین در ۲۰۲۴، که میتوانست به راهآهن دره از حیفا تا بیتشئان متصل شود، نشان داد اسرائیل با نادیده گرفتن فلسطینیها و فقدان نگاه فراگیر، عملاً خود را از مسیرهای اصلی تجارت منطقهای بیرون میراند.
