حمایت حقوق بینالملل بشردوستانه از خبرنگاران در مخاصمات مسلحانه؛ مصونیتی که برای ایران هرگز مصونیت نیست!
زهرا عباسی فرد، کارشناس ارشد دیپلماسی
بر اساس حقوق بینالملل بشردوستانه، خبرنگاران در جریان مخاصمات مسلحانه، در اصل از حمایتهای مقرر برای افراد غیرنظامی برخوردارند. ماده ۷۹ پروتکل الحاقی اول ۱۹۷۷ به کنوانسیونهای ژنو تصریح میکند که خبرنگارانی که در مناطق درگیری مسلحانه به مأموریتهای حرفهای خطرناک اشتغال دارند، در مفهوم بند ۱ ماده ۵۰، غیرنظامی محسوب میشوند. بنابراین، خبرنگاران مادامی که مستقیماً در مخاصمات شرکت نکنند، از حمایت حقوقی مشابه سایر غیرنظامیان برخوردارند و نباید هدف حمله قرار گیرند. بند دوم ماده ۷۹ نیز بر استمرار این حمایت تأکید دارد، مشروط بر آنکه خبرنگار اقدامی مغایر با وضعیت غیرنظامی خود انجام ندهد. این اصل در قطعنامه ۲۲۲۲ شورای امنیت سازمان ملل متحد درباره حمایت از خبرنگاران، متخصصان رسانهای و کارکنان وابسته در مخاصمات مسلحانه نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
اهمیت این حمایت حقوقی در جریان جنگ تحمیلی ۱۲روزه رژیم صهیونیستی علیه ایران در ژوئن ۲۰۲۵ بهطور ملموس نمایان شد. بر اساس گزارش فدراسیون بینالمللی روزنامهنگاران (IFJ)، تا ۱۷ ژوئن ۲۰۲۵ دستکم چهار خبرنگار و کارکن رسانهای در ایران شهید شدند: فرشته باقری، خبرنگار خبرگزاری دفاع مقدس (دفاعپرس)؛ صالح بیرامی، کاریکاتوریست مستقل و همکار نشریه اندیشه پویا؛ نیما رجبپور، دبیر خبر شبکه خبر؛ و معصومه عظیمی، از کارکنان سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران.
یونسکو نیز شهادت نیما رجبپور و معصومه عظیمی را محکوم و بر جایگاه کارکنان رسانهای بهعنوان افراد غیرنظامی تحت حقوق بینالملل بشردوستانه تأکید کرد.
در جنگ تحمیلی ۴۰روزه ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران در سال ۲۰۲۶ نیز خبرنگاران در معرض خطرات ناشی از حملات نظامی قرار گرفتند. بر اساس دادههای کمیته حفاظت از روزنامهنگاران (CPJ)، مسعود سلیمی، روزنامهنگار ایرانی و مدیر پیشین دفتر خبرگزاری تسنیم در قم، در مارس ۲۰۲۶ در پی حمله به قم جان خود را از دست داد و مرگ او در پایگاه CPJ ثبت شده است.
کشتهشدن خبرنگاران و کارکنان رسانهای در جریان مخاصمات صرفاً یک خسارت انسانی یا رسانهای نیست. بر اساس حقوق بینالملل بشردوستانه، آنان مادامی که مستقیماً در مخاصمات شرکت نکرده باشند، در شمار اشخاص غیرنظامی قرار دارند و از حمایتهای مربوط به غیرنظامیان برخوردارند. ازاینرو، حمله عمدی علیه آنان، در صورت احراز عناصر حقوقی لازم، میتواند نقض حقوق بینالملل بشردوستانه و، حسب شرایط، جنایت جنگی محسوب شود. این حمایت بخشی از تعهد طرفهای مخاصمه به رعایت اصل تفکیک میان اهداف نظامی و اشخاص غیرنظامی است.
در میدان جنگ، خبرنگار صرفاً یک ناظر نیست؛ او شاهدی است که تلاش میکند حقیقت را ثبت و به جامعه منتقل کند. ازاینرو، حمایت از خبرنگاران در مخاصمات مسلحانه، تنها حمایت از یک حرفه نیست؛ بلکه حمایت از حق جامعه برای دانستن، ثبت واقعیت و جلوگیری از فراموشی است.
فرشته باقری، صالح بیرامی، نیما رجبپور، معصومه عظیمی و مسعود سلیمی؛ نامهایی که یادآور این واقعیتاند که پشت هر خبر، انسانی ایستاده است که گاهی برای رساندن حقیقت، جان خود را به خطر میاندازد.
خبرنگار فقط روایتگر جنگ نیست؛
او حافظ حقیقت و حافظه تاریخی و جمعی ماست.
در روز خبرنگار، یاد همه خبرنگاران و کارکنان رسانهای را که در مسیر ثبت و انتقال حقیقت شهید شدند، گرامی میداریم. حقیقت نباید در میدان جنگ قربانی شود.
