عربستان، در تکاپوی تبدیل شدن به قطب فرهنگی

یک زن سعودی باردار بیرون از خانه متوجه می‌شود، که ارواح و اجنه درونی و بیرونی او را تعقیب می‌کنند. یک وبلاگ‌نویس سعودی و دوستانش که علاقه شدیدی به اینترنت دارند با محتوی اسرارآمیز تهدید می‌شوند و خطراتی بسیار در کمین آن‌ها است؛ آن‌ها سعی دارند که از جنگل تاریک فرار کنند. مادر عروس در عروسی، متوجه ناپدید شدن دختر و میهمانان می‌شود و به وحشت می‌افتد.

این‌ها تنها تعدادی از 27 فیلم ساخت عربستان است که همین ماه در جشنواره فیلم جده به نمایش درآمدند؛  این تنها بخشی از تلاش پادشاه محافظه‌کار برای تبدیل عربستان از پایگاه کم فروغ فرهنگی به یک مرکز فعال فرهنگی در خاورمیانه است.

تلاش بسیار سعودی‌ها نشان‌دهنده تغییرات عمیق در صنایع خلاق در جهان عرب است. در طول قرن گذشته، عربستان‌سعودی نماد نفت، صحرا و اسلام بود؛ قاهره و بیروت، دمشق و بغداد مسیر فرهنگی جهان عرب را روشن می‌ساختند. فیلم‌های پرفروش و آهنگ‌های مشهور تولید کرده و کتاب‌هایی که حاصل بحث‌ روشنفکران  بود را منتشر می‌کردند.

اما طی دهه گذشته، این رویه به واسطه درگیری‌ها، فروپاشی‌ مالی و شکست‌های دولتی آسیب دیده است. جنگ بلندمدت به استدیوهای تلویزیون سوریه و ناشران بغداد آسیب رسانده است. فروپاشی اقتصادی باعث شد که سینما تلاش کنند تا چراغ خود را روشن نگه دارد.

صنعت پرافتخار فیلم مصر که به طور گسترده لهجه این کشور را به دیگر کشورهای عربی می‌شناساند، سال‌ها است که دچار رکود هنری شده و سرویس‌ها اطلاعاتی برنامه‌های تلویزیونی را کنترل و از دولت حمایت می‌کنند.

به طرق مختلف، ساحت فرهنگ منطقه بدون قیم است و عربستان سعودی با ولخرجی تلاش می‌کند تا این حوزه را رهبری کند.

ستاره‌هایی چون هیلاری سوانک و نائومی کمپبل به‌عنوان مهمان در جشنواره بین‌المللی فیلم سرخ شرکت کردند. همه این اتفاقات در کشوری رخ می‌دهد که تا چند سال پیش زنان اجازه رانندگی نداشتند، سینما ممنوع بود و مشتاقان مذهبی فیلم‌سازان با محدودیت‌هایی مواجه می‌شدند.

مونا خاشقجی – تولیدکننده فیلم و تئاتر- گفته‌است:« اکنون زمان ما است تا در عربستان سعودی بدرخشیم.»  یک مقام دولتی اعلام کرد که این کشور تا سال 2030 از تولید 100 قیلم حمایت خواهد کرد و پروژه‌های جدید را در زمینه بودجه، مجوز و اعتبار بیش از پیش حمایت می‌کند.

این تغییرات با نظر پادشاه فعلی و ولیعهد بن‌سلمان انجام می‌شود و هدف از ایجاد صنعت سرگرمی، تحرک اقتصادی و ایجاد اشتغال در راستای حفظ وجهه پادشاهی است. آن‌‌ها برای ساخت این صنعت از ثروت حاصل از فروش نفت استفاده می‌کنند. فیلم‌سازان سعودی برای تحصیل در خارج کشور حمایت می‌شوند. مدارس فنی با تجهیزات حرفه‌ای تاسیس می‌شود.علاوه برآن دولت برای پرورش هنرمندان، موسیقی‌دانان و سرآشپزها برنامه‌ریزی کرده است.

دولت  فیلم‌برداری سه محصول پرهزینه هالیوودی را به عربستان ‌اورده تا با کمک مالی و هلیکوپترها و جت‌های جنگنده از مناظر دیدنی بیابانی اردن و مراکش پیشی بگیرد.

بهاءالدین عبدالمجد، یکی از مقامات وزارت سرمایه‌گذاری سعودی، در بحث و تبادل نظر در این جشنواره گفت این کشور یک هدف دارد و آن این است که «عربستان سعودی قطب جدیدی برای فیلمسازی در منطقه شود.»

پس از این‌که  عبدالمجد وعده‌های پادشاهی برای جذب صنعت فیلم را برشمرد، مدیر این هیئت -نیک ویوارلی- گفت:« بسیار خوب، در اینجا نوار قرمز وجود ندارد و شما فرش کوچک قرمزی پهن شده است.»

 باوجود منابع مالی بسیار زیاد چالش های عمیقی برای ورود آن به صنعت سینما پیش رو عربستان سعودی است. دهه‌ها در برگزاری کلاس برای سازندگان و تکنسین‌های ماهر عقب مانده است. بسیاری از متخصصان عرب به بازگشت به کشوری که در آن الکل ممنوع است و دولت مخالفان را به دلیل هرگونه نظر مخالف به زندان می‌اندازد، تمایلی ندارند.

برخی سوال کردند که شیدایی فیلم در عربستان‌سعودی چقدر طول می‌کشد؟ برخی دیگر می‌پرسند که چه زمانی این صنعت به سودآوری خواهد رسید؟ و اما برخی دیگر می‌گویند درست نیست که این صنعت به وسیله ثروت حاصل از نفت تغذیه شود.

مازن هایک، مشاور ارتباطات رسانه‌ای و سخنگوی سابق ام‌بی‌سی، گسترده‌ترین شبکه تلویزیونی جهان عرب مستقر در دوبی  گفت:«تا زمانی ایده کارآفرینی فرهنگی را تامین خواهیم کرد که هر بشکه بیش از 70 دلار باشد.»  او ادامه داد؛« برای پروراندن فرهنگ خلاق کشورهای عربی باید از آزادی فردی، حاکمیت قانون، شیوه بازار آزاد و تحمل برخی موارد از جمله حقوق ال‌جی‌بی‌تی ها اطمینان حاصل کرد.»او گفت:« شما فریلنسرهایی خواهید داشت که در بخش‌های خود مهارت دارند اما لزوماً نمی‌خواهند با دولت‌ها یا شرکت‌های دولتی کار کنند.»

برخی از فعالان می‌پرسند که آیا اعراب از کشورهای دیگر فیلم‌ها را تماشا خواهند کرد یا نه. فیلیپ آراکتینگی، کارگردان و تهیه‌کننده فرانسوی-لبنانی، گفت: «عربستان‌سعودی پول دارد، آن‌ها ابزار دارند. اما ما غنای داستانی داریم. چقدر زمان لازم است که آن‌ها این نقطه ضعف را تقویت ‌کنند؟»

جمعیت شهروندی عربستان سعودی حدود یک‌پنجم جمعیت مصر است، اما سعودی‌ها ثروتمندتر و فعال‌تر شده اند و این فعالیت آن‌ها را به پرداخت هزینه خدمات جاری و بلیط‌های فیلم مجبور کرده‌است.  یک بلیط در تئاترهای سعودی در بین گران‌ترین بلیط‌ها در جهان قرار دارد.

 پس از ۳۵ سال  در سال ۲۰۱۸ این پادشاهی به سینماها اجازه بازگشایی داد. عربستان‌سعودی قصد دارد تا سال 2030 صفحه نمایش خود را به 2600 برساند.

پیشرفت عربستان در این صنعت ممکن است به جای غرق کردن سینمای دیگر کشورها عامل احیا سینما در این کشورها شود. به دلیل غنای محتوایی مصر، عربستان مجبور است که به کارهای مشترک سعودی-مصری تن دهد. اولین نمونه این هماهنگی بیش از محصولات هالیوودی به فروش رسید.

البته این امکان وجود دارد که عربستان‌سعودی به جذب استعدادها در حوزه‌های گوناگون مانند؛ نویسندگی از کشور لبنان، سوریه و مصر بپردازد. که این کار به جذب مخاطبان غیرسعودی هم کمک می‌کند. این نمایش‌ها و فیلم‌ها درحال‌تغییر هستند چون عادت‌های موجود در منطقه نیز تغییر کرده‌اند. جوانان سریال‌های ویژه ماه رمضان را دنبال نمی‌کردند، اما همین جوانان همواره از بینندگان تولیدات نت‌فلیکس و دیگر شرکت‌ها بودند.  نت‌فلیکس مخاطبان عرب بسیاری دارد و اولین فیلم عربی ساخت این شرکت باعنوان «کاملا غریبه» منتشر شده‌است. باوجود مجموعه نت‌فلیکس و دیگر مجموعه‌های مشابه تولیدکنندگان عرب دیگر دغدغه سانسور را نخواهد داشت. تا امروز نتفلیکس قرارداد ساخت هشت فیلم را امضا کرده است.

باتمام این تفاسیر حساسیت‌های سیاسی، فرهنگی و مذهبی از مهم ترین چالش‌های عربستان سعودی برای توسعه صنعت سینما است. از نمونه‌های بارز این مسئله نمایش زنان، برهنگی، رفتارهای خارج از عرف و به تصویر کشیدن زیست همجنس‌گرایان است. یکی از بازیگران عربستانی اظهار داشت مقامات به او گفته‌اند که در فیلم‌های آتی، از موضوعاتی پیرامون خدا و سیاست اجتناب کنند.