رضا حاجیمحمدی در یادداشتی برای دیپلماسی ایرانی مینویسد: وضعیت کنونی ونزوئلا ترکیبی پیچیده از نگرانی عمومی، امید محتاطانه و جشنهای پراکنده است.
عملیات نظامی گسترده ایالات متحده در بامداد سوم ژانویه ۲۰۲۶، که با نام «عملیات قاطعیت مطلق» شناخته میشود، نقطه عطفی در تاریخ معاصر ونزوئلا ایجاد کرد. در این عملیات، نیروهای ویژه آمریکایی با حملات هوایی هدفمند به پایگاههای نظامی، فرودگاهها و بنادر شمالی این کشور از جمله کاراکاس، به دستگیری نیکولاس مادورو، رئیسجمهوری پیشین، و همسرش سیلیا فلورس موفق شدند. دونالد ترامپ ساعاتی پس از آغاز عملیات اعلام کرد که مادورو و همسرش ابتدا به ناو جنگی یواساس ایوو جیما منتقل شده و سپس به نیویورک آورده شدهاند تا در دادگاه فدرال به اتهاماتی چون تروریسم مرتبط با مواد مخدر، توطئه برای واردات کوکائین و نگهداری سلاحهای غیرقانونی محاکمه شوند. این اتهامات از سال ۲۰۲۰ مطرح بوده و جایزه دستگیری مادورو تا ۵۰ میلیون دلار افزایش یافته بود. ترامپ این اقدام را با عملیات تاریخی دستگیری مانوئل نوریگا در پاناما در سال ۱۹۸۹ مقایسه و تأکید کرد که ایالات متحده به طور موقت اداره امور ونزوئلا را بر عهده خواهد گرفت تا انتقال قدرت به شکلی امن و عادلانه انجام شود؛ او حتی به ورود قریبالوقوع شرکتهای بزرگ نفتی آمریکایی به این کشور اشاره کرد.
وضعیت کنونی ونزوئلا ترکیبی پیچیده از نگرانی عمومی، امید محتاطانه و جشنهای پراکنده است. دلسی رودریگز، معاون رئیسجمهوری پیشین، اعلام کرد که از سرنوشت مادورو و همسرش بیاطلاع است و ارائه مدرکی مبنی بر سلامت آنان را خواستار شد، در حالی که دولت وضعیت اضطراری اعلام کرده و عملیات را تهاجمی امپریالیستی خوانده است.
گزارشها از صفهای طولانی در فروشگاهها برای ذخیره مواد غذایی حکایت دارند که نشاندهنده ترس از تشدید بحران اقتصادی است. همزمان، در برخی مناطق مخالفان مادورو به خیابانها آمده و جشن گرفتهاند و میلیونها مهاجر ونزوئلایی، بیش از ۷٫۹ میلیون نفر از سال ۲۰۱۸ به این سو طبق آمار سازمان ملل ابراز امیدواری کردهاند که این تحول زمینه بازگشتشان را فراهم کند. وزیر دفاع پیشین تأکید کرده که کشور تسلیم نخواهد شد، اما تاکنون گزارشی رسمی از تلفات سنگین منتشر نشده و جو کاراکاس همچنان با صدای هواپیماهای کمارتفاع و دود ناشی از انفجارها در بندر لا گوایرا پرتنش باقی مانده است.
واکنشهای بینالمللی به شدت دوقطبی بوده است. کشورهای آمریکای لاتین مانند مکزیک، شیلی و برزیل این عملیات را نقض آشکار حاکمیت ملی و سابقهای خطرناک دانستهاند، در حالی که آرژانتین و اکوادور از آن استقبال کردهاند. روسیه، کوبا و ایران اقدام آمریکا را محکوم کردهاند و آن را خلاف قوانین بینالمللی خواندهاند. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، این رویداد را سابقهای خطرناک نامید و شورای امنیت قرار است جلسه اضطراری برگزار کند.
در داخل ایالات متحده، جمهوریخواهان آن را پیروزی بزرگ میدانند، اما دموکراتها آن را حملهای غیرقانونی توصیف کردهاند و رأیگیری کنگره بر اساس قانون اختیارات جنگی را خواستار شدهاند.
کارشناسان معتقدند این اقدام، که با سبک شخصی ترامپ، ترکیبی از تغییر رژیم و رویکرد معاملهمحور همراه است، میتواند روابط آمریکا با منطقه آمریکای لاتین را برای سالها پیچیدهتر کند، به ویژهکه ونزوئلا پیش از این به عنوان پایگاهی برای نفوذ چین، ایران و روسیه عمل میکرد و در مسائلی چون قاچاق مواد مخدر، مهاجرت غیرقانونی و فعالیت باندهای جنایی نقش داشت.
چشمانداز پیش روی ونزوئلا مملو از ابهام است و سناریوهای مختلفی قابل تصورند. در سناریوی خوشبینانه، ایالات متحده با نظارت بر فرآیند انتقال قدرت، زمینه برگزاری انتخابات آزاد و شفاف را فراهم میکند و با کاهش تدریجی تحریمها، راه را برای ورود سرمایهگذاری خارجی به ویژه در بخش نفت، که ونزوئلا دومین ذخایر بزرگ جهان را داراست، باز میکند. این مسیر میتواند به کاهش تورم، رفع کمبود مواد غذایی و تشویق بازگشت مهاجران منجر شود.
در مقابل، سناریوی بدبینانه شامل مقاومت شدید داخلی از سوی حامیان مادورو یا بخشهایی از ارتش است که ممکن است به درگیریهای مسلحانه، شورش یا حتی جنگ داخلی بینجامد و بحران انسانی را عمیقتر کند.
دخالت خارجی نیز ریسک دیگری است؛ چین و روسیه که بدهیهای کلانی از ونزوئلا دارند، ممکن است با حمایت غیرمستقیم از نیروهای مخالف آمریکا واکنش نشان دهند، هرچند احتمال درگیری نظامی مستقیم پایین است.
سناریوی محتملتر، تشکیل یک دولت موقت تحت نظارت بینالمللی و با میانجیگری سازمان ملل است که در آن محاکمه مادورو در دادگاه آمریکایی ادامه یابد و همزمان مذاکراتی برای تقسیم قدرت و اصلاحات اقتصادی آغاز شود.
موفقیت هر یک از این مسیرها به شدت به مدیریت دقیق ایالات متحده، همکاری جامعه بینالمللی و میزان انسجام نهادهای داخلی ونزوئلا بستگی دارد؛ در غیر این صورت، خطر تکرار تجربههای ناموفق تغییر رژیم در منطقه و افزایش بیثباتی وجود خواهد داشت.
