نقشه عبور از سخت‌ترین پیچ احیای برجام

ایجاد ضمانت‌نامه‌های فنی

دیپلماسی سنتی منع اشاعه مشوق‌هایی برای پاداش دادن به ایران برای عقب نشینی و خویشتن داری هسته ای ارائه کرده است و در صورت ادامه این محدودیت هسته ای وعده عادی سازی سیاسی و اقتصادی آینده را داده است. در حالی که ضمانت‌های قانونی یا کتبی اغلب برای شفاف‌سازی و اعتبار بخشیدن به این وعده‌ها ارائه می‌شوند، اگر طرف‌های توافق انگیزه‌ای برای اجرای آن وعده‌ها نداشته باشند، بعید است که طرف‌ها آن ضمانت‌ها را به‌عنوان تعهد اطمینان‌بخش قبول کنند.

یک ضمانت فنی برای غلبه بر کسری اعتبار از طریق برنامه های فنی یا اقتصادی تعاونی که سرمایه گذاری فیزیکی یا نهادی مشترک در آن تعهدات سیاسی را تشکیل می دهند، طراحی شده است. هر سه این ابزار دیپلماتیک (مشوق‌ها، توافق‌های کتبی و تضمین‌های فنی) برای موفقیت منع اشاعه در کوتاه‌مدت و بلندمدت مورد نیاز است.

تمایز ضمانت کتبی و فنی

تمایز اساسی بین ضمانت نامه کتبی و فنی این است که ضمانت‌نامه فنی در یک فضای فیزیکی یا نهادی صورت می گیرد و در نوعی فرآیند برگشت ناپذیر تجسم می‌یابد که با تعهد سیاسی انجام شده سازگار است. به این ترتیب، تعهدات کلیدی سیاسی، در زیرساخت‌های سخت و نرم بازتاب عینی می‌یابد.

زمانی که تعهدات در فضای فیزیکی یا نهادی تجسم عینی و عملی یافتند، دیگر منحصراً بر زبان حقوقی قابل تفسیر یا تضمین‌های سیاسی قابل انعطاف تکیه نمی‌کنند.

درعوض، یک ضمانت فنی می‌تواند خوداجرا باشد، به این معنا که، زمانی که مراحل پیاده‌سازی فیزیکی یا نهادی آن آشکار شد، برگشت آن هزینه‌هایی را متوجه همه طرف‌های درگیر خواهد کرد.

سابقه تضمین‌های فنی در برجام

سابقه مهمی برای چنین تضمین های فنی در برجام وجود دارد. همکاری هسته ای غیرنظامی پیش بینی شده توسط برجام، به ویژه طراحی مجدد راکتور تحقیقاتی آب سنگین اراک، دارای چندین ویژگی ضمانت فنی است. این همکاری شامل چندین طرف برجام، همکاری بین دولت ها و فعالان اقتصادی، دارای ماهیت بسیار فنی بود و نیاز به ترتیبات نهادی جدید مانند تشکیل یک کارگروه اختصاصی داشت. مانند بقیه تعهدات هسته ای ایران، نوسازی رآکتور اراک منوط به راستی آزمایی شخص ثالث (توسط آژانس) بود.

به دلیل این ویژگی‌ها، همکاری‌های هسته‌ای غیرنظامی تحت برجام نسبت به سایر جنبه‌های توافق، دوام بیشتری را نشان داد. دولت ترامپ تنها در ماه می 2020، دو سال پس از خروج آمریکا از توافق بود که معافیت‌هایی را که اجازه همکاری غیرنظامی هسته‌ای توسط طرف‌های برجام را می‌داد، لغو کرد.

عدم تقارن اساسی

یکی از عدم تقارن‌های اساسی برجام این است که تعهدات هسته‌ای ایران مشمول چنین ضمانت‌های فنی بود، اما تعهدات اقتصادی انجام شده توسط 1+5 فاقد چنین پشتوانه فنی یا نهادی است که آن تعهدات را قابل تأیید و بادوام کند. شاید به این دلیل که آن زمان هیچکس تصور نمی‌کرد ناقض احتمالی تعهدات 5+1 یا آمریکا باشد.

شکست‌های این رویکرد شاید در خنثی‌سازی نوسازی ناوگان هواپیمایی غیرنظامی ایران مشهودتر باشد. قراردادهای چند میلیاردی ایران با هواپیماساز آمریکایی بوئینگ و هواپیماسازان اروپایی ایرباس و ATR برجسته‌ترین نمونه‌های تعامل اقتصادی پس از تحریم‌ها بودند. اگرچه مذاکرات بر سر این قراردادها قبل از اجرای برجام آغاز شد، اما در عرض چند ماه پس از لغو کامل تحریم‌ها، مشخص شد که پیشرفت کندتر از حد انتظار بوده است – توافق با بوئینگ تا دسامبر 2016 امضا نشد. حتی پس از قراردادها. زمانی که بخش مالی هوانوردی و بانک‌های تجاری بزرگ، ایران را نادیده گرفتند، سازندگان هواپیما و مشتریان مشتاق ایرانی‌شان برای ساختاربندی تامین مالی لازم برای معاملات تلاش کردند.

با از بین رفتن قراردادهای هواپیما، آنها نمادی از نارضایتی فزاینده ای شدند که لغو تحریم ها منجر به عادی سازی مورد انتظار روابط اقتصادی نمی شد. تلاش‌های مقامات آمریکایی و اروپایی برای تلاش و حمایت از قراردادهای هواپیماها موقتی بود و بنابراین به عنوان مداخلات استثنایی تلقی می‌شد که فراتر از تعهدات اساسی رفع تحریم‌ها مندرج در برجام بود. در پایان، علیرغم تلاش دیرهنگام رهبری بوئینگ برای تشویق دولت ترامپ به فروش معلق خود به ایران، این هواپیماساز آمریکایی نتوانست حتی یک هواپیما را تحویل دهد.

هواپیماسازان اروپایی ایرباس و ATR که به همین ترتیب به دلیل محتوای قطعات ساخت آمریکا در هواپیماهای خود به مجوزهای ویژه وزارت خزانه داری ایالات متحده وابسته بودند، تنها موفق به تحویل 16 هواپیما از مجموع سفارش های 120 هواپیمای ایران شدند. تسهیل فروش هواپیماهای غیرنظامی به ایران یک شکست عمیق در اجرای برجام بود، نه تنها به این دلیل که تعهد نقض شد، بلکه به این دلیل که ضمانت فنی بالقوه ارائه نشده بود. ارائه تعمیر و نگهداری و قطعات، همکاری فنی برای عملیات ایمن و کارآمد، و تقاضای ایران برای ترانزیت هوایی، همگی برای به دست آوردن مزایای هواپیمای خریداری شده ضروری است. بر 1+5 واجب است که تعاملات اقتصادی مانند فروش هواپیماهای غیرنظامی را نه تنها به عنوان معامله ای که از طریق لغو تحریم ها امکان پذیر می شود، بلکه به عنوان تعهدی برای تسهیل فعالانه از طریق مداخلات فنی و نهادی تجویز شده درک کنند.

مشخصه‌های خوداجرای یک ضمانت فنی، البته، در اصل به راحتی قابل تعریف است، اما در عمل باید در پروژه‌های فنی که تعهد سیاسی را در بر می‌گیرد، طراحی شود.

نویسندگان در ادامه جدولی طراحی کرده‌اند که چندین معیار را برای طراحی ضمانت‌های فنی برای اعتمادسازی نشان می‌دهد. ابتدا، یک پروژه فنی انتخاب می شود که تحقق فیزیکی آن با تعهد سیاسی که قرار است اعتبار آن را تایید کند، سازگار است.

به عنوان مثال، اگر تعهدی برای عادی سازی روابط اقتصادی و تجاری داده شود، آنگاه مذاکره کنندگان ممکن است بخشی از زیرساخت های ایران را مدرن سازی کنند که مستلزم تعمیر و نگهداری، تعویض قطعات و تبادل تخصص فنی در آینده است.

عیار دوم و مرتبط این است که پروژه باید مزایای آینده در انتظاری را برای هر دو طرف مشارکت‌کننده ارائه دهد که مشروط به همکاری آینده است.

این منافع معلق می تواند شکل جدیدی از منافع مشترک و اهرم متقابل باشد که می تواند از دوام تعهد سیاسی در حال انجام حمایت کند. این تعهدات همچنین باید گروه های ذینفع جدیدی را که در موفقیت معامله سهیم هستند، تقویت کند. سوم، مراحل ساخت یا اجرا باید مستلزم هزینه‌هایی در هر دو طرف ترتیبات باشد، که به نوبه خود می‌تواند به عنوان نمایش فیزیکی تعهدات عمل کند که توسط همه طرف‌ها قابل مشاهده است.

در نهایت، نقاط عطف اصلی فرآیند اجرا باید زمان‌دار باشد، به این معنی که معکوس کردن این مراحل هزینه‌ای را برای همه طرف‌های توافق به همراه دارد. این هزینه ممکن است صرفاً از دست دادن سرمایه گذاری های غرق شده و عدم دریافت مزایای معلق باشد، اما مهم است که برخی از اجزای این هزینه ها غیرقابل جبران باشد.

خلاقیت در مورد تعهدات

با استفاده از روبریک انتخاب، مانند آنچه در این مقاله ذکر شده است، مقامات 1+5 و ایران می توانند پروژه های بالقوه ای را که می توانند به عنوان تضمین فنی عمل کنند، ارزیابی کنند. این پروژه‌ها به‌عنوان انحراف عمده از انواع فعالیت‌های اقتصادی که انتظار می‌رفت به دنبال اجرای برجام باشد، نیستند. دو دلیل وجود دارد که چرا سیاستگذاران باید نسبت به انجام تعهدات فنی در چارچوب همکاری اقتصادی عمیق تر و جهت دارتر اطمینان داشته باشند.

اول، تجربه مشکل رفع تحریم‌ها بین سال‌های 2016 و 2018 یک تجربه یادگیری برای همه طرف‌های برجام بود. مقامات دولتی و مدیران تجاری به طور یکسان درک پیچیده تری از چالش هایی دارند که در تکمیل تراکنش های پیچیده در محیط های پس از تحریم باقی می ماند. افزایش هماهنگی بین وزارتخانه های خارجه و وزارت خزانه داری، به ویژه در اروپا، که به دلیل نیاز به واکنش به اعمال مجدد تحریم های ثانویه ایالات متحده تحریک شده است، به امکان طراحی و اجرای ضمانت های فنی کمک خواهد کرد. آن دسته از شرکت‌هایی که قصد دارند از فرصت‌های ایجاد شده در اثر لغو تحریم‌های ثانویه ایالات متحده استفاده کنند، می‌توانند با درک دقیق‌تر چارچوب‌های انطباق لازم و استراتژی‌های مدیریت خزانه‌داری این کار را انجام دهند.

دوم، تغییر چشمگیر در دیدگاه‌های منطقه‌ای برجام، فضاهای جدیدی را ایجاد می‌کند که در آن انگیزه‌های مشترک و حوزه‌های جدید ایجاد می‌شود.

همسایگان عرب ایران حمایت خود را از این توافق اعلام کرده اند و همچنین علناً راه هایی را که کاهش تحریم ها می تواند به نفع اقتصاد منطقه باشد، به رسمیت شناخته اند. در بیانیه مشترکی که در 17 نوامبر صادر شد، ایالات متحده و شورای همکاری خلیج فارس (GCC) «تأیید کردند که روابط اقتصادی عمیق‌تر پس از لغو تحریم‌های آمریکا تحت برجام به نفع دوجانبه منطقه است». برای ایجاد انگیزه های مشترک و ایجاد حوزه های جدید. همسایگان عرب ایران حمایت خود را از این توافق اعلام کرده اند و همچنین علناً راه هایی را که کاهش تحریم ها می تواند به نفع اقتصاد منطقه باشد، به رسمیت شناخته اند.