با قدرت نظامی میشود یک کشور را اشغال کرد اما نفوذ نرم است که امکان حضور بلندمدت و پایدار را ایجاد میکند. ایالات متحده با اجرای برنامههایی مانند آیلپ که هرسال در ماه جولای برگزار میشود، میکوشد از طریق آموزش، تبادل فرهنگی و ایجاد شبکههای نخبگانی، زمینه تأثیرگذاری بلندمدت بر تحولات آینده عراق را فراهم سازد و نفوذ نرم خود را گسترش دهد.
از سال ۲۰۰۷ و همزمان با تثبیت حضور آمریکا در عراق، واشنگتن تلاش کرده است علاوه بر ابزارهای سیاسی و امنیتی، از ظرفیتهای فرهنگی و آموزشی نیز برای گسترش نفوذ خود در این کشور بهره گیرد. راهاندازی و حمایت از برنامههای آموزشی، تبادل علمی و فعالیت سازمانهای غیردولتی، بخشی از راهبردی است که آمریکا برای تقویت قدرت نرم خود در عراق دنبال کرده است. یکی از مهمترین این برنامهها، «برنامه تبادل رهبران جوان عراقی ( آیلپ)1» است که هرسال در ماه جولای برگزار میشود.
آیلپ یک برنامه آموزشی و فرهنگی است که با حمایت سفارت آمریکا در بغداد و دفتر امور آموزشی و فرهنگی وزارت امور خارجه ایالات متحده اجرا میشود و هر سال گروهی از دانشآموزان و دانشجویان عراقی را برای دورهای حدود یک ماهه به آمریکا اعزام میکند. این برنامه تاکنون بیش از سه هزار نفر را تحت پوشش قرار داده و در سالهای اخیر اجرای آن بر عهده سازمان غیردولتی «وردلرنینگ» بوده است.
در ظاهر، هدف آیلپ ارتقای مهارتهای رهبری، توسعه توانمندیهای فردی و افزایش تعاملات فرهنگی میان جوانان دو کشور عنوان میشود؛ اما بررسی محتوای آموزشی، شبکه ارتباطی ایجادشده و استمرار ارتباط با فارغالتحصیلان نشان میدهد که این برنامه را میتوان در چارچوب دیپلماسی عمومی و راهبرد قدرت نرم آمریکا در عراق نیز تحلیل کرد. این برنامه با اهداف مختلفی به طور سالیانه برگزار میشود. این اهداف عبارتند از:
نخستین هدف این برنامه، سرمایهگذاری بلندمدت بر نسل آینده نخبگان عراق است. مخاطبان آیلپ عمدتاً از میان جوانانی انتخاب میشوند که ظرفیت حضور در عرصههای مدیریتی، دانشگاهی، اقتصادی یا اجتماعی را دارند. آموزش مهارتهای رهبری، مدیریت پروژه، کار تیمی و مشارکت اجتماعی، علاوه بر افزایش توانمندیهای فردی، زمینه شکلگیری نسلی از مدیران و تصمیمگیران را فراهم میکند که با شیوههای حکمرانی، ارزشها و الگوهای مدیریتی غرب آشنایی نزدیکتری پیدا کردهاند.
هدف دوم، بازسازی تصویر آمریکا در ذهن نسل جدید عراقی است. پس از اشغال عراق در سال ۲۰۰۳، ایالات متحده با چالش جدی افکار عمومی در این کشور مواجه بود. برنامههایی مانند آیلپ این امکان را فراهم میکنند که شرکتکنندگان از نزدیک با جامعه، فرهنگ و سبک زندگی آمریکایی آشنا شوند و تصویری متفاوت از آمریکا نسبت به تجربه جنگ و اشغال دریافت کنند. از منظر دیپلماسی عمومی، چنین تجربهای میتواند بر نگرش شرکتکنندگان نسبت به ایالات متحده و نوع تعامل آینده آنان با این کشور اثرگذار باشد.
از سوی دیگر، بخش قابل توجهی از محتوای این برنامه به موضوعاتی مانند مشارکت مدنی، مسئولیت اجتماعی، حقوق شهروندی، داوطلبی و رهبری اجتماعی اختصاص دارد. مفاهیمی که انتقال آنها، به تدریج موجب تقویت الگوهای ارزشی و هنجاری نزدیک به گفتمان لیبرال غربی در میان جوانان عراق شود و بر جهتگیریهای فرهنگی و سیاسی آنان در آینده تأثیر بگذارد.
یکی دیگر از ابعاد این برنامه، ایجاد ارتباط میان شرکتکنندگان با گروههای مختلف اجتماعی و مذهبی در ایالات متحده است. بازدید از مراکز مذهبی، زندگی با خانوادههای آمریکایی و آشنایی با تنوع قومی و دینی جامعه آمریکا از جمله بخشهای ثابت این دورههاست. برگزارکنندگان این اقدامات را در راستای تقویت گفتوگوی بینفرهنگی و مدارا معرفی میکنند؛ با این حال، چنین برنامههایی در بلندمدت بر نگرش شرکتکنندگان نسبت به برخی موضوعات هویتی و سیاسی نیز اثر بگذارد.
شاید مهمترین ویژگی آیلپ، شبکهسازی میان فارغالتحصیلان آن باشد. ارتباط شرکتکنندگان پس از پایان دوره قطع نمیشود، بلکه از طریق برنامههای تکمیلی نظیر نشستها، دورههای آموزشی و همکاری با سازمانهای غیردولتی ادامه مییابد. این شبکه، امکان تبادل تجربه، اجرای پروژههای مشترک و شکلگیری ارتباطات حرفهای را فراهم میکند. از منظر راهبردی، چنین شبکههایی میتوانند در آینده به یکی از مهمترین سرمایههای اجتماعی و ارتباطی آمریکا در عراق تبدیل شوند؛ زیرا بخش قابل توجهی از اعضای آن به مرور زمان در موقعیتهای اثرگذار سیاسی، اقتصادی، رسانهای یا دانشگاهی قرار خواهند گرفت.
در مجموع، آیلپ را میتوان یکی از مصادیق استفاده آمریکا از ابزارهای قدرت نرم در عراق دانست؛ راهبردی که به جای اتکا به مداخله نظامی، بر تأثیرگذاری تدریجی بر نگرشها، هنجارها و شبکههای انسانی تمرکز دارد. سرمایهگذاری بر آموزش، ارتباطات و پرورش نخبگان، اگرچه نتایج فوری به همراه ندارد، اما در بلندمدت میتواند بر جهتگیری بخشی از نخبگان و فرایندهای تصمیمسازی در جامعه هدف اثر بگذارد.
از این رو، لازم است نهادهای فرهنگی، دانشگاهی و رسانهای در ایران و عراق با آگاهیبخشی نسبت به این امر، مردم عراق را نسبت به عواقب و خطرات آن مطلع سازند. از سوی دیگر، ضروری است این نهادها با استفاده از ظرفیتهای موجود چون حضور دانشجویان عراقی در ایران در آموزش و آمادهسازی بهینه برای توانمندسازی فنی و معرفتی آنان براساس مبانی اسلامی اقدام ورزند. این موضوع سبب میشود در آینده، تعداد زیادی از جوانان مسلمان و معتقد به گفتمان مقاومت در بخشهای مختلف اقتصادی، سیاسی و اجتماعی عراق پرورش یابند و مانع از نفوذ روزافزون آمریکا در این کشور میشود.
